< >

آخر هر هفته همراه فروش ویژه

انواع سنگ های رسوبی

انواع سنگ های رسوبی

انواع سنگ های رسوبی

انواع سنگ های رسوبی بر حسب منشأ تشکیل و ترکیب شیمیایی به شرح زیر تقسیم بندی می شوند:

۱- سنگهای تخریبی (Trigenous Rocks): سنگهایی هستند که از خرده ها و ذراتی که از تخریب و انهدام سایر سنگها حاصل شده اند بوجود آمده اند. مثل ماسه سنگ، گلسنگها، رس سنگها

۲- سنگهای سیلیسی (.Siliceous R): سنگهایی هستند که در ترکیب شیمیایی آنها سیلیس فراوان است . مثل سنگ چرت .

۳- سنگهای کربناته (.Carbonaters R): در این دسته سنگها، کربنات کلسیم (کانی کلسیت و یا دولومیت ) فراوانی وجود دارد مثل سنگهای آهکی

۴- سنگهای تبخیری (.Evaporties R) : در تشکیل این دسته سنگها فعل و انفعالات شیمیایی موثرند و چون در اثر تبخیر آب دریا حاصل شدهاند آنها را سنگهای تبخیری نامیده اند، مثل سنگ نمک، سنگ گچ .

۵- سنگهای ارگانیک (.Organic R ): در تشکیل آنها موجودات زنده اعم از گیاهان و یا جانوران بکار رفته است .

به طور کلی سنگ های رسوبی به دو دسته سنگهای رسوبی تخریبی (آواری) و سنگهای رسوبی غیر آواری (شیمیایی زیستی) نیز تقسیم بندی میکردند که در ذیل به تشریح هریک از دسته های مذکور پرداخته میشود.

انواع سنگ های رسوبی

۱- انواع سنگ های رسوبی آواری با دانه های متصل

– کنگلومرا: این نوع سنگ از سیمان شدگی ذرات درشت رسوبی (بزرگتر از ۲mm و گردشدگی خوب ) و با زمینهای از ماسه و رس تشکیل شده است.

قلوه سنگها و ریگهای موجود درکنگلومرا ممکن است از جنس هرکانی یا سنگی باشند ولی اغلب از مواد مقاوم مثل کوارتز هستند.

عواملی مثل جریانهای سریع آبهای جاری و امواج سهمگین که می توانند قطعات درشت را حمل کنند آنها را تا مسافتی که برای گرد شدن کافی باشد، حمل می نماید.

نهشته های کنگلومرا اغلب در مخروط افکنه بستر رودخانه ها و ساحل دریاها یافت می شود.

– برش : این نوع سنگها از سیمان شدگی ذرات درشت و زاویه دار، با زمینهای از ذرات ریز تشکیل میشوند.

ذرات برش جورشدگی ضعیف دارند و از آنجاکه ذرات درشت و زاویه دارند بنابراین فاصله حمل آنها کم بوده است .

برشها اغلب از تجمع رسوبات در اثر زمین لخزش یا خرد شدن سنگها در امتداد سطح گسلها و سیمان شدگی بعدی آنها ایجاد شده اند.

اندازه ذرات رسوبی در برشها همانند کنگلومراها بیش از ٢ میلیمترمیباشد.

– ماسه سنگها: این نوع سنگ از سیمان شدگی ذرات ماسه (ذرات بین١ تا ٢ میلیمتر) تشکیل شده اند. کوارتز ازکانیهای اصلی ماسه سنگها است و درترکیب آنها ممکن است فلدسپات، میکا و انواع دیگر کانیها وجود داشته باشد.

سیمان اصلی ماسه سنگها کربنات کلسیم و سیلیس می باشد.

جورشدگی وگردشدگی ذرات در ماسه سنگهای مختلف، متفاوت است.

اغلب ماسه سنگها لایه لایه بوده و با توجه به نوع سیمان و وجود ناخالصی ها به رنگهای متفاوت دیده می شوند. نهشتههای ماسه سنگی در محیطهای مختلف از جمله سواحل دریا، تلماسه، دشت سیلابی و دلتا تشکیل می شوند.

انواع سنگ های رسوبی

انواع مهم ماسه سنگها عبارتند از :

– ماسه سنگ کوارتزی (دارای بیش از ٩۵ درصد دانه های کوارتز)
– آرکوز (حداقل دارای ٢۵ درصد فلدسپات )
– گریواک (واحد قطعات سنگی و مقدار زیادی رس وکوارتز هستند. جورشدگی آنها بد و بیش از ٢۵ درصد رس دارند.)

لای سنگ (سیلت استون ) (siltstone) : این نوع سنگها اغلب از ذرات سیلت، که درشت تر از ذرات رس میباشد، تشکیل شده است . لایه بندی نازک یا تورق پذیری شیل را ندارند.

حداقل ۵٠ درصد موادی که این سنگ را تشکیل میدهند قطری بین١ تا ١ میلیمتر دارند.

رس سنگ (claystone ) : به سنگ رسوبی آواری که صرفأ حاوی ذرات در ابعاد رس می باشد،اطلاقمیگردد.

شیل (shale) : این نوع سنگها از تراکم ذرات رسوبی دانه ریز (در حد سیلت و رس، که اغلب ازکانیهای رسی کوارتز و میکا) تشکیل شده است .

شیل ها فشودگی و استحکام زیادی ندارند، حالت لایه لایه ای داشته و به همین جهت به سهولت ورقه ورقه می شوند.

رنگ شیل بستکی به ناخالصی های آن دارد. وجود کلسیت و سیلیس به رنگ روشن، ترکیبات آهنی قرمز و مواد الی آن را به رنگ خاکستری تا سیاه در می آورد.

اغلب شیل ها از تجمع تدریجی ذرات در محیطهای نسبتًا آرام رسوبی نظیرکولابها، دریای کم عمق، دریاچه ها و دشت سیلابی تشکیل شده اند.

گلسنگ (mudstone ) : از ذرات تقریبًا مساوی سیلت (لای ) و رس تشکیل شده و مانند شیل دانه ریز و لمس صاف دارند، ولی فاقد تورق پذیری و لایه بندی نازک است و به صورت توده ای مشاهده می شوند.

مارن : مخلوطی ازکلسیت (CaCO3) و رس می باشدکه مقدارکلسیب آن بین ۶۵% ٣۵% و به طور غالب از رسوبات منفصل است و چنانچه سنگ شدگی در آنها به خوبی صورت گرفته باشد به آن مارل استون میگویند.

مارن ها منشاهای مختلف از جمله محیط های دریایی تخریبی، آلی، شیمیایی و بیوشیمیایی دارند.

انواع سنگ های رسوبی

۲- سنگ های رسوبی شیمیایی و زیستی – انواع سنگ های رسوبی

سنگهای کربناته

سنگ آهک :

سنگهای آهکی جزء فراوانترین سنگهای رسوبی شیمیایی محسوب می شوند.

سنگ آهکها اغلب در اثر عمل و فعالیت جاندارانی مثل مرجانها و جلبکها در آب های کم عمق دریا ته نشست شدهاند.

سنگهای آهکی اسکلتی از سیمان شدگی قسمتهای سخت بی مهرگان مثل نرم تنان (Mollusca) و مرجانها تشکیل شده اند و سیمان اغلب آنها ازکلسیت ریز بلور است .

صدفهای آنها قابل مشاهده است و در دریاهای کم عمق وگرم که جانداران فراوان هستند، تشکیل می شوند.

به طورکلی یکی از راههای شناسایی سنگهای آهکی آن است که، با چاقوی معمولی خط برمی دارند (به علت اینکه سختی کانی کلسی ٣ می باشد)، با اسیدکلریدریک رقیق می جوشند و قطعات شکسته شده آنها لبه تیز دارند.

تاکنون تقسیم بندیهای مختلف و متنابهی (به دلیل اهمیت سنگهای کربناته ) برای این دسته از سنگها شده است .

معروفترین این طبقه بندی ها متعلق به فولک (Folk )، دانهام (Dunham) می باشد.

مادستون:

سنگهای آهکی گلی هستند که مقدار دانه های آنهاکمتر از ١٠ درصد است و مترادف با سنگهای کلسی لوتایت هستند، با این تفاوت که مادسترن نمی تواند ترکب کانی شناسی کلسی لوتایت دولومیت دار را داشته باشد و نیز منشا گل را که ممکن است آواری باشد مشخص نماید.

مادستون علاوه براینکه مشخص محیط رسوبی آب آرام است نشان دهنده عدم وجود میکروارگانیسمهای مولد دانه در آب نیزمی باشد.

وکستون :

سنگهای آهکی گل داری هستندکه دارای بیش از ١٠ درصد دانه بوده و تقریباً هم ارز نامهای کالکارنایت وکلسی لوتایت است .

پکستون :

سنگ آهک دانه داری است که دارای گل کربناته می باشد.

وجود دانه های مشخصه محیطهای آشفته و مواج بوده و وجود گل نشانه محیطهای واجد آب آرام است، لذا تفسیر محیط روسوبی این چنین سنگی کمی پیچیده به نظر می رسد.

در این نوع سنگ اندازه دانه ها به قدری است که اکثر فضاهای سنگ را در برگرفته و لذا دانه ها با هم در تماس بوده و در زمینه ای از میکرایت قرار دارند.

گرینستون :

سنگهای آهکی دانه دار فاقدکل کربناته است.

تجمع دانه ها به علت رسوب سریعشان عامل ایجاد این نوع سنگ می باشد.

در این نوع سنگ آهک که بسیار شبیه به پکستون است، اکثر فضاهای سنگ را دانه های متصل به هم در بر میگیرد با این تفاوت که به جای گل کربناته (میکرایت )، سیمان (اسپارایت ) فضاهای بین دانه ها را پرمیکند.

بانداستون :

باندستونها، سنگهای آهکی با اجزاء به هم چسبیده و معموًلا از منشا ارگانیکی (مانند اسکلت آهکی مرجانها، االیت، خارپوستان و….) هستند که به هنکام رسوب یافتن به صورت یکسری لایه های ضخیم و خیلی ضخیم درآمده اند.

توده ای بودن طبقات یکی از خصوصیات واضح این دسته سنگهای آهکی به شمار می رود، این نوع سنگ، به نامهای شبیه کربناتهای ریفی شکل، کربنات بیوهرمی، کربنات بیوژنیکی، کلسیلیتایتو بایولیتایت نیزاطلاق می شود.

سنگهای آهکی بلورین :

در این دسته سنگهای آهکی بافت رسوبی غیر قابل تشخیص بوده و در واقع سنگ به صورت یک توده سنگی آهکی کامًلا تبلور یافته دیده می شود که در آن دانه ها غیر قابل تشخیص می باشند و فقط سیمان (اسپارایت ) تشکیل شده است.

این دسته سنگهای آهکی در طبیعت به مقدار زیاد دیده می شوند.

دولومیت :

در این نوع سنگها در اثر عبور محلولهای منیزیم دار از سنگهای آهکی، منیزیم جانشین قسمتی ازکلسیم کلسیت شده و دولومیت ۲(CaMg(CO۳ تشکیل می شود.

این فرآیند جانشینی سبب تبلور دوباره سنگهای آهکی شده و با افزایش تخلخل در سنگ همراه است.

دولومیت ها ۲(CaMg(CO۳ شبیه به سنگ آهک معمولی اند، با این تفاوت که کمی تیره ترند، و اسیدکلریدریک سرد و رقیق بر آن بی اثر است ولی در اسید غلیظ و یا اسیدکلریدریک گرم و رقیق می جوشند.

انواع سنگ های رسوبی

عواملی که سبب ایجاد لایه های دولومیتی میکردند عبارتند از:

شورابهای غنی از منیزیم که در اثر تبخیر آب دریا ایجاد شده اند، به داخل لایه های سنگ آهک نفوذ می نمایند.

با بالا و پایین رفتن سطح آب دریا، واکنشهای شیمیایی بین آب شیرین زیرزمینی با آب شور دریا، باعث تغییر سنگهای آهکی موجود در این منطقه می شود.

کوکینا (لوماشل ): یک نوع سنگ آهک آواری سست و با سیمان ضعیف و متخلخل است که تقریبًا به طورکامل از صدف یا قطعات صدف تشکیل شده است.

کوکینا نوع ویژه ای از سنگهای تخریبی است که در آن، قطعات سازنده خود از درون محیط رسوبی منشأ میگیرند و حاصل فرسایش یافتکی و انتقال مواد از نقا ط دیگر نیستند.

سنگ آهک چاکی : نوعی سنگ آهک نرم، حفره دار و با یافت ظریف است که از پوستههای جانداران ذره بینی به ویژه روزنداران حاصل آمده است، رنگ طبیعی آن سفید یا نخودی است و ممکن است مقادیر مختلفی گل به همراه داشته باشد.

تراورتن : نهشته های تراورتن در چشمه ها و غارها تشکیل می شود. تراورتن نوعی سنگ آهک است و از ویژگیهای آن یکسری نوارهای تیره و روشن است که به علت وجود مقدارکمی اکسید آهن در زمان رسوبگذاری تشکیل می شود.

۳- سنگهای سیلیسی

چرت و فلینت : چرت و فلینت (سنگ چخماق ) سنگهای سیلیسی شیمیایی فراوانی هستندکه رنگ آنها ممکن است سفید یا خاکستری، سبز، آبی، قرمز، زرد (یا سیاه ) باشد.

این نوع سنگها در زیر میکروسکوپ بافت رشته ای یا دانه ای از خود نشان می دهند چرت و فلینت به صورت گرهکهایی در داخل سنگ آهک یافت می شوند. این دو نوع سنگ همانند اقسام دیگرکوارتز دارای سختی ٧ و شکستگی صدفی اند.

۴- سنگهای تبخیری

سنگهای رسوبی تبخیری از ته نشست کانیها (اغلب ازکلریدها و سولفاتها) در اثر تبخیر آب دریاها، دریاچه ها وکولابهاتشکیل شده اند.

نهشته ای تبخیری نمایانگر رسوبات آب و هوای خشک یا نیمه خشک هستند.

سنگ نمک (NaCl): از بلورهای ریز، متوسط و درشت کانی هالیت (NaCl ) تشکیل شده است سنگ نمک اغلب بی رنگ یا به علت وجود اکسیدهای آهن، قرمز روشن دیده می شود.

سنگ گچ : سنگ گچ از ته نشست شیمیایی دوکانی ژیپس و انیدریت تشکیل می شود.

به کانی ژیپس، سنگ گچ آبدار H2O,CaSO4 و به کانی انیدریت CaSO4 سنگ گچ بیآب نیز میگویند.

سنگ گچ آبدار اغلب سفید رنگ وگاهی به علت وجود مقدارکمی اکسید آهن به رنگ قرمز روشن دیده می شود.

سختی آن کم (سختی ٢) است و با ناخن انگشت خط برمی دارد. سنگ گچ بی آب نیز سنگی است متراکم به رنگ سفید متمایل به خاکستری می باشد.

۵- زغال سنگ ها

زغال سنگها دارای طبیعت دوگانه اند، زیرا از یک طرف از نظر منشأ و محل تشکیل حالت سنگهای رسوبی را دارند واز سویی به دلیل تغییرات بعدی که در اثر فشار و دمای زیاد در آنها ایجاد می شود، جز سنگهای دگرگونی قلمداد میشوند.

تورب و لیگنیت از انواع زغالهایی هستند که مقدار درصدکربن آنهاکم (بین ۵۵ تا ٧۵ درصد) است .

– زغال سنگ معمولی از انواع زغال سنگهایی است که دارای کربنی بین ٧۵ تا ٨٩ درصد است. در ایران از این نوع ذخایر فراوان وجود دارد.

آنتراسیت: زغالی است نسبتًا خالص (٩۵ تا ٩۵ درصدکربن ) است .

– گرافیت : زغالی است که کربن آن زیاد بوده و در اثر فشار و حرارت زیاد به صورت متبلور در آمده است .

الماس : کربن خالص طبیعت است و بیشتردر مسیر خروج آتشفشانها و در داخل دودکشهای آتشفشانها بدست می آید. معروفترین معدن آن الماس کیمبرلیت افریقای جنوبی است .